سێگۆشەزانی و بابلییەکان

سێگۆشەزانی و بابلییەکان

گڵنووسێکی کەڤناری بابلی، دەری دەخات کە ئەوان گەلێک بەر لە یۆنانییەکان زانستی سێگۆشەزانییان بەکار هێناوە

 

زانستی سێگۆشەزانی[۱]، لقێک لە بیرکارییە کە باس لە پەیوەندییەکانی نێوان درێژایی[۲] و سووچ[۳]، لە ناو سێگۆشە‌دا دەکات و دەمێک بوو گومان ­دەکرا کە بە نووسراوەکانی “هیپارکۆس[۴]” -ئەستێرەناسی یۆنانی،کە لە ­نزیک سەدەیەک بەر لە‌ زایین ژیاوه- دەست ‌پێکراوە.

ئێستا توێژەرانی زانکۆی “نیۆ ساوت وێڵز[۵]” بەڵگەیەکیان لەسەر سێگۆشەزانی دۆزیوەتەوە، کە لەسەر گڵنووسێکی بابلی و بە ڕێنووسی بزماری[۶] (شێوازی لەمێژینەی نووسین) نووسراوە و دەگەڕێتەوە بۆ پتر لە هەزار ساڵ پێش هیپارکۆس. بە بڕوای ئەو توێژەرانە لەوانەیە ئەندازیارانی کەون، بە مەبەستی لێکدانەوەی چلۆنایەتی بونیاتنانی کۆشک و پەرستنگە و ئاوەڕۆ کەڵکیان لێ وەرگرتبێت.

ئەم گڵنووسە کە بە پلیمپتۆن[۷]۳۲۲ ناسراوە، لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، لەو شوێنەی وا ئێستا بووەتە باشووری عێراق لە لایەن کەڤنارناسی ئەمریکی، “ئێدگار بەنکس[۸]“-ئەو پیاوەی کە دەڵێن کەسایەتییەکەی چیرۆکی “ئیندیانا جۆنز[۹]” لەو وەرگیراوە- دۆزراوەتەوە.گومان دەکرێت ئەم گڵنووسە دەوری ۱۸۰۰ ساڵ بەر لە زایین، لە “لارسا[۱۰]“، شارە کەڤنارەکەی سوومێر، دروست کرابێت.

دوکتۆر “دەنیێڵ مەنسفیڵد[۱۱]“، توێژەری لێکۆڵینەوەکە دەڵێت :”نهێنیی هەرە گەورە، هەتا ئێستاش ٫٫مەبەست٫٫ لەم کارەیە؛ ئەوەی کە بۆچی نووسەرانی ئەم گڵنووسە، ئەرکی قورسی پێکهێنان و پۆلێنکردنی ڕەقەمەکانیان کێشاوە. لێکۆڵینەوەکانی ئێمە ئاشکرای دەکەن کە پلیمپتۆن۳۲۲، بە کەڵکوەرگرتن لە ڕێکارێکی نوێی سێگۆشەزانی، کە لەباتی سووچ و بازنه[۱۲] [وەکی لە سێگۆشەزانی ئەمڕۆکەدا دەبیندرێت] لەسەر بنەمای ڕێژەکان[۱۳] دامەزرابوو، ڕوونکردنەوە لەسەر بیچمەکانی[۱۴] سێگۆشەی گۆشەڕاست[۱۵] دەدات. ئەمە کارێکی بیرکارییانەی سەرسووڕهێنەرە کە نیشاندەری بەهرەیەکی حاشاهەڵنەگرە”.

۱۵ ڕستە لەو گڵنووسە، ڕیزبەندێک لە سێگۆشەکان ڕوون ‌دەکەنەوە، کە خشتەیەکی سێگۆشەزانی دادەڕێژن چارتێک کە پەیوەندیی نێوان سێ لای سێگۆشەیەکی گۆشەڕاست[۱۶] بەوردی پێشان دەدات.

“نۆڕمەن وێڵدبێرگێر[۱۷]“، توێژەری ئەم کارە دەڵێت:”خەزێنەیەک لە گڵنووسە‌ بابلییەکان هەن، بەڵام تەنیا بەشێکی بچووکیان هەتا ئێستا خوێندراونەتەوە. جیهانی بیرکاری تازە خەریکە وەخەبەر دێت و لەو ڕاستییە تێده­گات کە ئەم کولتوورە بیرکارییە کەڤنار و لە هەمان کاتدا ئاستبەرزە، شتی زۆرتری بۆ فێرکردنی ئێمە پێیە”.

 

گڵنووسی “پلیمپتۆن ۳۲۲” بە قەبارەی ۹×۱۳ سانتیمەتری دووجا، بارتەقای تەلەفۆنێکی زیرەکی گەورەیە

ئامادەکردن: ڕەحمەت نادری – سۆران چەرخەست

سەرچاوە:

bbc focus, issue 313, october 2017, p.22

 

[۱] Trigonometry

[۲] Length

[۳] Angles

[۴] Hipparchus

[۵] New South Wales

[۶] Cuneiform script

[۷] Plimpton 322

[۸] Edgar Banks

[۹] Indiana Jones

[۱۰] Larsa

[۱۱] Daniel Mansfield

[۱۲] Circles

[۱۳] rations

[۱۴] Shapes

[۱۵] Right-angled Triangles

[۱۶] Three sides of a right- angled triangle

[۱۷] Norman Wildberger